12 kroków – czym jest Program 12 Kroków i jak pomaga w wychodzeniu z uzależnienia?

Program 12 Kroków jest jednym z najbardziej znanych sposobów wspierania osób, które zmagają się z uzależnieniem. Powstał w środowisku Anonimowych Alkoholików, ale z czasem został zaadaptowany również do pracy z innymi rodzajami uzależnień – między innymi od narkotyków, hazardu, pornografii czy innych zachowań nałogowych.

Dla wielu osób Program 12 Kroków staje się ważnym elementem drogi do trzeźwości. Nie jest jednak „magiczną receptą” ani prostą instrukcją, którą wystarczy wykonać punkt po punkcie. To przede wszystkim proces zmiany sposobu myślenia, zachowania, relacji z samym sobą i innymi ludźmi.

Warto również podkreślić, że Program 12 Kroków może być uzupełnieniem profesjonalnej terapii uzależnień. Grupy samopomocowe i psychoterapia najlepiej, aby się wzajemnie uzupełniały.

Czym właściwie jest Program 12 Kroków?

Program 12 Kroków został opracowany przez Anonimowych Alkoholików (AA) w Stanach Zjednoczonych w latach 30. XX wieku. Jego podstawą było doświadczenie osób, które same zmagały się z uzależnieniem od alkoholu i zauważyły, że wzajemne wsparcie oraz dzielenie się doświadczeniem pomaga im utrzymywać trzeźwość.

Program opiera się na założeniu, że uzależnienie nie jest wyłącznie problemem związanym z substancją lub konkretnym zachowaniem.

Człowiek uzależniony często potrzebuje zmiany w wielu obszarach swojego życia:

sposobie myślenia,
radzeniu sobie z emocjami,
relacjach z innymi,
odpowiedzialności za własne zachowania,
sposobie reagowania na stres,
radzeniu sobie z poczuciem winy i wstydu,
rozpoznawaniu własnych mechanizmów obronnych,
budowaniu nowego, trzeźwego stylu życia.

Dlatego trzeźwienie nie oznacza wyłącznie zaprzestania picia czy używania substancji.

Można przestać pić, a jednocześnie nadal żyć w sposób charakterystyczny dla uzależnienia – reagować impulsywnie, unikać odpowiedzialności, manipulować, tłumić emocje, izolować się lub szukać innych sposobów ucieczki od trudnych uczuć.

Program 12 Kroków koncentruje się właśnie na głębszej zmianie.

Jak wygląda 12 Kroków?

Poszczególne wspólnoty mogą korzystać z różnych wersji i interpretacji programu. Poniżej przedstawiam ich sens w sposób psychologiczny i praktyczny.

Krok 1. Uznanie problemu

Pierwszy krok polega na uznaniu, że dotychczasowy sposób radzenia sobie z uzależnieniem nie działa.

W przypadku AA mówi się o przyznaniu, że alkohol stał się problemem, nad którym człowiek utracił kontrolę.

To niezwykle ważny moment.

Osoba uzależniona często przez długi czas próbuje udowodnić sobie i innym:

„Mam kontrolę.”
„Mogę przestać, kiedy będę chciał.”
„Inni piją więcej ode mnie.”
„To tylko stres.”
„Tym razem będzie inaczej.”

Pierwszy krok oznacza zatrzymanie tego mechanizmu.

Nie chodzi o upokorzenie siebie.

Chodzi o uczciwe powiedzenie:

„Mój sposób radzenia sobie z tym problemem nie działa. Potrzebuję pomocy.”

To nie jest oznaka słabości. To początek odpowiedzialności.

Krok 2. Otwarcie się na możliwość zmiany

Drugi krok dotyczy pojawienia się nadziei, że istnieje możliwość odzyskania zdrowia i życia bez uzależnienia.

Osoba uzależniona może przez lata funkcjonować w przekonaniu, że:

„taki już jestem”,
„bez alkoholu sobie nie poradzę”,
„nie potrafię żyć inaczej”,
„wszyscy mnie zostawią”,
„i tak kiedyś wrócę do picia”.

Program pomaga stopniowo budować inne przekonanie:

„Nie muszę już żyć tak jak dotychczas.”

Dla niektórych osób ważnym elementem tego kroku jest wiara w Siłę Wyższą. Nie musi ona jednak oznaczać jednej konkretnej interpretacji religijnej – w różnych wspólnotach rozumiana jest na różne sposoby.

Krok 3. Decyzja o zmianie

Trzeci krok dotyczy decyzji o powierzeniu swojego życia procesowi zdrowienia.

W praktyce oznacza to rezygnację z przekonania:

„Sam wszystko kontroluję i sam sobie poradzę.”

Nie oznacza natomiast rezygnacji z odpowiedzialności za własne życie.

Wręcz przeciwnie.

Człowiek zaczyna uczyć się korzystania z pomocy innych, słuchania wskazówek, przyjmowania informacji zwrotnych i podejmowania nowych decyzji.

To ważna zmiana szczególnie dla osób, które przez lata funkcjonowały w zaprzeczaniu problemowi.

Krok 4. Uczciwe przyjrzenie się sobie

Czwarty krok jest często jednym z najbardziej wymagających.

Polega na dokonaniu uczciwego obrachunku własnego życia.

Człowiek zaczyna przyglądać się:

swoim zachowaniom,
emocjom,
relacjom,
konfliktom,
sposobom reagowania,
krzywdom wyrządzonym innym,
własnym lękom,
złości,
poczuciu winy,
schematom, które powtarzają się w jego życiu.

Nie chodzi o to, aby stworzyć listę powodów do samooskarżania.

Chodzi o poznanie siebie.

Bez poznania własnych mechanizmów trudno jest je zmieniać.

Krok 5. Przyznanie się do prawdy

Krok piąty związany jest z podzieleniem się swoim obrachunkiem z drugą osobą.

Może to być sponsor, terapeuta lub inna zaufana osoba – zależnie od sposobu realizowania programu.

Dlaczego jest to ważne?

Ponieważ uzależnienie często rozwija się w samotności, tajemnicy i zaprzeczaniu.

Człowiek może przez lata ukrywać:

picie,
kłamstwa,
zachowania seksualne,
długi,
problemy rodzinne,
agresję,
poczucie wstydu,
rzeczy, których sam nie chce przed sobą zobaczyć.

Wypowiedzenie tego na głos może być bardzo trudnym, ale jednocześnie uwalniającym doświadczeniem.

Krok 6. Gotowość do zmiany

Szósty krok dotyczy gotowości do pracy nad własnymi cechami i zachowaniami, które utrudniają zdrowienie.

To moment zadania sobie pytania:

„Czy naprawdę jestem gotowy zmienić nie tylko swoje zachowanie związane z uzależnieniem, ale również siebie?”

Bo trzeźwienie może wymagać pracy nad:

kontrolowaniem,
impulsywnością,
agresją,
zazdrością,
potrzebą dominacji,
ucieczką od odpowiedzialności,
kłamstwem,
manipulowaniem,
tłumieniem emocji.

Zmiana nie następuje jednego dnia.

To proces.

Krok 7. Pokora i proszenie o pomoc

Krok siódmy związany jest z pokorą.

Pokora w programie 12 Kroków nie oznacza poniżania się.

Można ją rozumieć jako realistyczne uznanie własnych ograniczeń i gotowość do korzystania z pomocy.

Osoba uzależniona może stopniowo uczyć się:

„Nie muszę wszystkiego wiedzieć.”
„Nie muszę wszystkiego kontrolować.”
„Mogę poprosić o pomoc.”
„Mogę przyznać, że czegoś nie potrafię.”

To bardzo ważna umiejętność w procesie zdrowienia.

Krok 8. Dostrzeganie wyrządzonych krzywd

W ósmym kroku osoba uzależniona tworzy listę ludzi, których skrzywdziła.

Nie chodzi jednak o to, aby pogrążać się w poczuciu winy.

Celem jest wzięcie odpowiedzialności za swoje zachowanie.

Uzależnienie bardzo często wpływa na całą rodzinę.

Partner lub partnerka mogą doświadczać:

kłamstw,
chaosu,
nieprzewidywalności,
problemów finansowych,
przemocy psychicznej lub fizycznej,
zaniedbania,
łamania obietnic,
utraty poczucia bezpieczeństwa.

Dzieci również mogą ponosić konsekwencje uzależnienia rodzica.

Dlatego zdrowienie osoby uzależnionej nie powinno ograniczać się do zdania:

„Ja już nie piję.”

Ważne jest również:

„Jak moje zachowania wpłynęły na innych?”

Krok 9. Naprawianie szkód

Krok dziewiąty dotyczy podejmowania konkretnych działań mających naprawić wyrządzone szkody – tam, gdzie jest to możliwe i bezpieczne.

Ale uwaga:

zadośćuczynienie nie oznacza wymuszania przebaczenia.

Nie oznacza również oczekiwania:

„Przecież już nie piję, więc teraz masz obowiązek mi wybaczyć.”

Osoba skrzywdzona ma prawo potrzebować czasu.

Czasami najlepszym zadośćuczynieniem nie jest wielka rozmowa, ale konsekwentna zmiana zachowania.

Na przykład:

„Przestaję kłamać.”
„Dotrzymuję słowa.”
„Biorę odpowiedzialność za swoje finanse.”
„Uczę się rozmawiać bez agresji.”

Krok 10. Codzienna praca nad sobą

Krok dziesiąty przypomina, że zdrowienie nie kończy się po wykonaniu dziewięciu wcześniejszych kroków.

Potrzebna jest codzienna uważność na własne zachowanie.

Warto każdego dnia zadawać sobie pytania:

Co dzisiaj zrobiłem dobrze?
Gdzie zareagowałem w sposób, którego żałuję?
Czy kogoś skrzywdziłem?
Czy byłem uczciwy?
Czy próbowałem kontrolować innych?
Czy pojawiła się złość, lęk lub silne napięcie?
Co mogę zrobić inaczej następnym razem?

To bardzo praktyczny element programu.

Pomaga zauważać problem zanim ponownie stanie się kryzysem.

Krok 11. Kontakt ze sobą, wartościami i duchowością

Jedenasty krok dotyczy rozwijania świadomego kontaktu z własnym wnętrzem oraz – zgodnie z językiem programu – poszukiwania kontaktu z Siłą Wyższą.

Dla różnych osób może oznaczać to różne rzeczy:

modlitwę,
medytację,
refleksję,
rozwijanie wdzięczności,
kontakt z naturą,
życie zgodne z własnymi wartościami,
zatrzymanie się i obserwowanie własnych emocji.

Ważne jest rozwijanie umiejętności zatrzymania się, zamiast automatycznego reagowania.

Krok 12. Dzielenie się doświadczeniem i pomaganie innym

Ostatni krok wiąże się z przekazywaniem tego, czego człowiek nauczył się podczas własnego zdrowienia, innym osobom potrzebującym pomocy.

To jeden z fundamentów wspólnot 12 Kroków.

Osoba, która sama przeszła przez trudny proces zdrowienia, może stać się dla kogoś innego dowodem:

„Można żyć inaczej.”

Pomaganie innym może również wzmacniać własną trzeźwość, poczucie sensu i przynależności.

Czy Program 12 Kroków jest terapią?

Nie.

Program 12 Kroków i profesjonalna psychoterapia uzależnień to dwie różne formy pomocy.

Program 12 Kroków jest przede wszystkim programem samopomocowym i wspólnotowym.

Psychoterapia natomiast jest prowadzona przez odpowiednio przygotowanego specjalistę i może obejmować między innymi pracę nad:

mechanizmami uzależnienia,
emocjami,
traumą,
relacjami,
schematami zachowania,
nawrotami,
motywacją do zmiany,
zapobieganiem nawrotom.

W praktyce te formy pomocy mogą się bardzo dobrze uzupełniać.

Zapraszam Cię do skorzystania z mojego psychologicznego szkolenia.

Czy trzeba wierzyć w Boga, żeby korzystać z 12 Kroków?

To jedno z najczęściej pojawiających się pytań.

Program 12 Kroków posługuje się pojęciem Siły Wyższej, ale sposób jej rozumienia może być różny.

Dla jednej osoby będzie to Bóg.

Dla innej – wspólnota, natura, wartości, życie, proces zdrowienia czy coś większego od niej samej.

Ważne jest przede wszystkim uznanie, że nie muszę wszystkiego robić samotnie i że mogę korzystać z pomocy czegoś lub kogoś poza własnym uzależnionym sposobem myślenia.

Czy 12 Kroków jest tylko dla alkoholików?

Nie.

Program został zaadaptowany do różnych problemów.

Istnieją wspólnoty pracujące między innymi z osobami doświadczającymi:

uzależnienia od narkotyków,
uzależnienia od hazardu,
uzależnienia od seksu,
uzależnienia od pornografii,
innych zachowań kompulsywnych.

Istnieją również wspólnoty przeznaczone dla bliskich osób uzależnionych. AL–Anon dla osób współuzależnionych.

To bardzo ważne, ponieważ uzależnienie dotyka nie tylko osoby, która pije, używa substancji czy podejmuje zachowania nałogowe.

Dotyka całego systemu rodzinnego.

12 Kroków a rodzina osoby uzależnionej

Bliscy często przez lata próbują:

kontrolować, przekonywać, ratować, sprawdzać, grozić, tłumaczyć, usprawiedliwiać i chronić osobę uzależnioną przed konsekwencjami jej zachowania.

Z czasem całe życie rodziny może zacząć koncentrować się wokół uzależnienia.

Programy 12 Kroków dla bliskich pomagają spojrzeć na sytuację z innej perspektywy:

„Nie mogę kontrolować czyjegoś uzależnienia. Mogę natomiast pracować nad własnym życiem, granicami i sposobem reagowania.”

To niezwykle ważna zmiana.

Tu zapoznasz się z moimi psychologicznymi poradnikami dla osób współuzależnionych.

Czy można wyzdrowieć z uzależnienia?

Uzależnienie jest problemem, który może mieć charakter przewlekły i wiązać się z ryzykiem nawrotów. Jednocześnie możliwe jest długotrwałe życie w trzeźwości i znacząca poprawa funkcjonowania.

Zdrowienie nie oznacza, że człowiek nigdy nie doświadcza trudnych emocji, stresu czy kryzysów.

Oznacza uczenie się nowych sposobów radzenia sobie.

Dlatego tak ważne są:

trzeźwość + terapia + relacje + wsparcie + codzienna praca nad sobą.

Najważniejsza zasada: nie musisz robić tego sam, sama.

Jeśli zmagasz się z uzależnieniem, pierwszym krokiem może być po prostu przyznanie przed samym sobą, że potrzebujesz pomocy.

Jeżeli jesteś bliską osobą kogoś uzależnionego, pamiętaj, że również masz prawo do wsparcia. Skorzystaj z programu terapeutycznego, który prowadzę.

Nie musisz czekać, aż osoba uzależniona zdecyduje się na terapię.

Możesz zacząć pracować nad sobą już teraz.

Zdrowienie zaczyna się od momentu, w którym przestajemy walczyć z rzeczywistością i zaczynamy szukać sposobu, aby żyć inaczej.

Potrzebujesz wsparcia?

Jeżeli uzależnienie dotyczy Ciebie lub bliskiej Ci osoby, warto skorzystać z profesjonalnej konsultacji psychologicznej lub terapii uzależnień.

Jako psycholog i psychoterapeutka uzależnień od ponad 20 lat pracuję z osobami uzależnionymi oraz ich bliskimi. W swojej pracy łączę wiedzę psychologiczną, doświadczenie kliniczne oraz praktyczne podejście do procesu zdrowienia.

Nie musisz czekać, aż sytuacja stanie się jeszcze trudniejsza. Pierwszy krok możesz zrobić już dziś.

Agata Czaja–Michaud
Psycholog | Psychoterapeutka uzależnień

12 Kroków – na czym polega Program 12 Kroków i jak pomaga w uzależnieniu?